शंकास्पद वित्तीय कारोबारको उजुरी बढ्दै: २०२५ मा ८,९२० रिपोर्ट, बैंकिङ प्रणालीमा निगरानी सुदृढ

काठमाडौं। नेपालमा सम्पत्ति शुद्धीकरण तथा वित्तीय अपराधसम्बन्धी शंकास्पद कारोबारको उजुरी (STR/SAR) निरन्तर उच्च दरमा देखिएको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकअन्तर्गतको वित्तीय जानकारी इकाई (FIU–Nepal) का अनुसार सन् २०२५ मा मात्रै ८,९२० वटा शंकास्पद कारोबारसम्बन्धी सूचना प्राप्त भएका छन्।

यद्यपि यो संख्या अघिल्लो वर्ष २०२४ को ९,३०४ भन्दा केही कम भए पनि विगत केही वर्षयता उजुरी प्रवृत्ति उल्लेखनीय रूपमा उच्च स्तरमा रहेको देखिन्छ। सन् २०२० मा १,१०३, २०२१ मा १,८५४, २०२२ मा ३,९७९ र २०२३ मा ६,२५५ वटा उजुरी प्राप्त भएका थिए।

बैंकिङ प्रणालीबाट सबैभन्दा धेरै रिपोर्ट

FIU–Nepal का अनुसार प्राप्त कुल उजुरीमध्ये सबैभन्दा धेरै वाणिज्य बैंकबाट ६,६५८ वटा सूचना आएका छन्। त्यसपछि विकास बैंक (७६०), स्टक ब्रोकर (४४१), जीवन बीमा कम्पनी (३२२), वित्त कम्पनी (२८८) र भुक्तानी सेवा प्रदायक (२२८) बाट रिपोर्ट प्राप्त भएको छ।

यस्तै रेमिट कम्पनी (११४), सहकारी (५९), भुक्तानी प्रणाली सञ्चालक (२६), मर्चेन्ट बैंकर (९) तथा निर्जीवन बीमा कम्पनी (५) बाट पनि शंकास्पद कारोबारसम्बन्धी सूचना आएको छ।

उजुरी बढ्नु अपराध होइन, निगरानी क्षमता विस्तार हो

राष्ट्र बैंकका अधिकारीहरूका अनुसार प्राप्त उजुरीहरू आफैंमा आपराधिक कारोबार पुष्टि गर्ने प्रमाण होइनन्। बैंक तथा वित्तीय संस्थाले शंकास्पद देखिएका कारोबार मात्र FIU मा रिपोर्ट गर्छन्, जसको विस्तृत विश्लेषणपछि आवश्यक भएमा अनुसन्धान निकायहरूमा पठाइन्छ।

उनीहरूका अनुसार पछिल्ला वर्षहरूमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको निगरानी क्षमता, डिजिटल प्रणाली र रिपोर्टिङ दक्षता बढेकाले उजुरी संख्या पनि वृद्धि भएको हो।

FATF ग्रे–लिस्ट दबाबबीच सुधार प्रयास

सम्पत्ति शुद्धीकरण तथा आतंकवादी वित्तीय गतिविधि निगरानी गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय संस्था FATF ले नेपाललाई ग्रे–लिस्टमा राखेपछि निगरानी र रिपोर्टिङ प्रणाली सुधार गर्न दबाब बढेको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार यही कारण वित्तीय संस्थाहरूले शंकास्पद कारोबार पहिचान र रिपोर्टिङमा सक्रियता बढाएका छन्, जसले उजुरी संख्या वृद्धि भएको देखिन्छ।

FIU प्रणाली र रिपोर्टिङ विस्तार

FIU–Nepal ले आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा आफ्नो चौधौँ वार्षिक प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्दै goAML प्रणालीमार्फत रिपोर्टिङ दायरा विस्तार भएको जनाएको छ। STR, SAR र TTR (Threshold Transaction Report) प्रणालीमार्फत लाखौं वित्तीय कारोबार निगरानीमा आएका छन्।

गत वर्ष मात्र २२ लाखभन्दा बढी TTR रिपोर्ट प्राप्त भएको FIU ले जनाएको छ।

भर्चुअल सम्पत्तिमा नयाँ जोखिम विश्लेषण

FIU–Nepal ले “Virtual Assets सम्बन्धी रणनीतिक विश्लेषण प्रतिवेदन २०२५” समेत सार्वजनिक गरेको छ। यसमा क्रिप्टो तथा डिजिटल सम्पत्तिसम्बन्धी जोखिम, प्रवृत्ति र वित्तीय अपराधमा प्रयोग हुने नयाँ प्रविधिको विश्लेषण गरिएको छ।

प्रतिवेदनले नेपालमा डिजिटल वित्तीय कारोबार विस्तारसँगै नयाँ प्रकारका जोखिमहरू पनि बढ्दै गएको औंल्याएको छ।

अनुसन्धान र नियन्त्रणमा २,२८२ विश्लेषण

आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा प्राप्त शंकास्पद कारोबारमध्ये २,२८२ वटा गहिरो विश्लेषण गरिएको छ। तीमध्ये ९४५ वटा थप अनुसन्धानका लागि नेपाल प्रहरी, सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभाग तथा अन्य निकायमा पठाइएको FIU ले जनाएको छ।

वित्तीय प्रणालीमा शंकास्पद कारोबारसम्बन्धी उजुरी बढ्नु एकातर्फ वित्तीय अपराधप्रतिको निगरानी कडा हुँदै गएको संकेत हो भने अर्कोतर्फ बैंक तथा वित्तीय संस्थाको रिपोर्टिङ क्षमता विस्तार भएको परिणाम पनि हो। तर, नियामक निकायहरू अझै प्रणालीलाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार सुदृढ बनाउनुपर्ने चुनौती कायम रहेको बताउँछन्।